Cameraria ohridella - szrotówek kasztanowcowiaczek

2004-04-04

Szrotówek awansował na ważnego szkodnika. Jest to spowodowane z jednej strony wysokim tempem rozprzestrzenia się gradacji z drugiej strony znaczeniem kasztanowca białego jako zadomowionego drzewa uprawianego w parkach, miastach, na ulicach ogródkach prywatnych, alejach a nawet w krajobrazie otwartym.

Najprawdopodobniej zawleczony skądś relikt trzeciorzędowy. Szrotówek opisany został przez Deschke i Dimica w 1986r w Macedonii w okolicach J. Ochrydzkiego, gdzie pojawił się masowo w 1984.

Wiele przemawia przeciwko bałkańskiemu pochodzeniu szrotówka. np.:
- Zastanawiający jest brak jakichkolwiek antagonistów (wg 10letnich obserwacji austriackich Tomicek 2001)

Rodzaj Cameraria związany jest z drzewami z rodz. Aesculus, dlatego może pochodzić z Azji, Ameryki Płn. jak i Europy Płd. Najbliższe pokrewieństwo C. ohridella wykazuje ze szrotówkiem C. aesculisella żyjącym w USA na A. glabra i A. flava.
W Europie środkowej zauważony w 1989 w Austrii (w Linzu i Wiedniu). W ciągu kilku kilkunastu lat gwałtownego rozprzestrzenia się gradacja szrotówka wywołała wśród ogrodników i właścicieli ogródków panikę, przyjmująca wymiar psychozy. Wynika to z gwałtowności zjawiska oraz braku oporu środowiska przyrodniczego jak i ludzkiej bezsilności. Zaskoczenie to spotęgowane jest to dodatkowo brakiem istotnych szkodników (pasożytów i drapieżców) tego gatunku.
Należy dodać, że od kilkudziesięciu lat obserwowana jest na kasztanowcu białym zaraza kasztanowcowa powodowana przez grzyby workowce Guignarida aesculi. Grzyb zawleczony do Europy z USA w latach 20 – 30tych XX w. powoduje coraz powszechniejsze osłabianie i zamieranie kasztanowca białego. Zjawisko to nie było tak gwałtowne jak dobijanie przez szrotówka i było lekceważone i niedostrzegane, mimo licznych ostrzeżeń.

Rozprzestrzenianie się szkodnika

Gwałtowne rozprzestrzenianie się małego motyla może być spowodowane przenoszeniem przez intensywny ruch samochodowy w Europie oraz migracje pasywną i aktywną małego motyla. Do pasywnego rozprzestrzeniania się przyczyniają się niewątpliwie frędzelkowate skrzydła motyli.

1984 Macedonia (J. Ochrydzkie)
1989 Zagrzeb, Albania, Austria – Linz,
1992 Włochy, Austria
1993 Węgry, Słowacja, Czechy, Bawaria
1998 Niemcy, Dania, Holandia, Francja, Bułgaria, Polska – Dolny i Górny Śląsk (Kawecki, Dorda)
1999 Polska -Cieszyn (Kawecki, Dorda), Warszawa (Siewniak)
2000 Polska

Biologia

Motyl po wylince z zimujących w ściółce kokonów pojawia się pod koniec kwietnia, po długiej zimie w I.dekadzie maja.
Długość motyla 5mm, rozpiętość skrzydeł ok. 7mm. Barwy metaliczno-ochrowej z trzema białymi paskami. Pojaw masowy z jedwabistych poczwarek zimujących w ściółce. Rójka w dolnej części koron drzew w pierwszej połowie maja. Pojawienie się licznych motyli na wysokości pni jest bardzo wyraźnym sygnałem.

Jaja

Samiczka składa ok. 20 (40-60) przeźroczystych, białawych (niewidocznych gołym okiem) jaj.
Składane są na górnej stronie liści, głównie wzdłuż nerwów bocznych.

Larwy

Rozwój owad może pięć stadiów larwalnych. Larwy wykluwają się z jaj po 2-3 tygodniach po złożeniu. Wgryzają się poprzez skórkę do miękiszu palisadowego liści. Żerują tam przez ok. 20 – 30 dni.
Powodowane miny powiększają się stopniowo od małych , jasnych okrągłych aż po szerokie chmurkowate ciemne miny o długości do 4,5cm. W środku znajdują się coraz liczniejsze ekskrementy; w końcu pojawia się tam poczwarka.
Stopień opanowania określany jest na podstawie ilości m.in. na liściach.

Poczwarka

Poczwarki I. generacji (wiosennej) w osłonkach pojawiają się ok. połowy czerwca. Po 2-3 tygodniach wylatują z nich następne imago II. generacji (letniej generacji). Rozwój jest podobny do I. generacji.
W Polsce na ogół szrotówek rozwija dwie generacje. Liczne poczwarki II. (letniej) generacji wytwarzają jedwabisty kokon, w którym potrafią przezimować.
Na południu Europy pojawia się regularnie III. (jesienna) generacja. Poczwarki przeżywają temperatury do –230C. Mroźne zimy mogą zdziesiątkować poczwarki, zakładając że nie są chronione w ciepłych pryzmach ściółki.
Dodatkowo miny szrotówka obserwowano na jaworze (jak i innych kasztanowcach zwłaszcza A. turbinata). Wydaje się jednak, że mimo zasiedlania rozwój szrotówka na tych gatunkach jest niekompletny.

Opór środowiskowy

Opór środowiskowy jest ciągle niezwykle mały, bez praktycznego znaczenia, zwłaszcza na ulicach; stopniowo się jednak rozwija.
W parkach, lasach stwierdzono pewną grupę antagonistycznych owadów drapieżnych.

Konkurencja

Dla erupcyjnie rozwijających się larw dwóch lub trzech generacji nie wystarcza z reguły liści jako pokarmu. Brak pokarmu uważany jest obecnie za najważniejszy „naturalny” czynnik ograniczający populacje szrotówka.

ZWALCZANIE

Zwalczanie jest bardzo trudne. Wynika to z dynamiki populacyjnej szrotówka, stanu zdrowotnego kasztanowców oraz ograniczeń formalno-prawnych stosowania insektycydów w miastach. Podstawową trudnością zwalczania szrotówka jest jego pandemiczne występowanie oraz powszechne, rozproszone występowanie kasztanowców białych. Konsekwencją jest ponowne zasiedlanie drzew. Zwalczanie szrotówka dotyczyć może stadium poczwarki, larw jak i owada dojrzałego.

Metoda mechaniczna (Wygrabianie ściółki)

Wraz z wygrabianą ściółką niszczone są poczwarki.
I. wiosenna generacja nie powoduje opadania liści drzew. Imago wylatuje z liści pozostających na drzewach. Stadium poczwarki trwa krótko w zależności od pogody imago wylatują już po kilku dniach. Jednak niektóre, najbardziej osłabione liście opadają. Ważne aby szybko wygrabiać spadające liści z poczwarkami II. (letniej) generacji, część z nich bowiem, wytwarza kokony zimowe dla przezimowania.
Wygrabianie ściółki z poczwarkami jesiennej ( III ) generacji ma podstawowe znaczenie. Musi ono odbywać się systematyczne i skrupulatne. Poczwarki dość szybko wypadają z kruchych i rozkładających się liści.
Wygrabianie ściółki aczkolwiek trudne i problematyczne ( rozwiewanie liści, wygrabianie z pod krzewów i bylin) ma dodatkowy cel ograniczania zarodników zarazy kasztanowcowej. Do tego celu używane są z powodzeniem tzw. odkurzacze ogrodowe. Wygrabioną lub zebraną odkurzaczem ściółkę należy bezwzględnie spalić. Jej kompostowanie wydaje się być problematyczne.
Usuwanie ściółki wiąże się nie tylko z usuwaniem cennej substancji organicznej, co jest niejako jako zło konieczne wkalkulowane w uprawę drzew w mieście (i w ogrodach). Dodatkową, potencjalną wadą tego sposobu może być usuwanie organizmów potencjalnie pasożytniczych.

Zwalczanie chemiczne

Stosowane może być tylko w szczególnych przypadkach np.: w cennych alejach, w szkółkach. Zwalczane są żerujące larwy.

Zastosowanie larwicydów utrudnia wytwarzanie chityny i ogranicza rozwój larw.
Środki te posiadają częściowe działanie ovicydalne. Środek ma charakter żołądkowy.
Oprysk w okresie rójki przed wniknięciem larw do liścia a więc w zależności od pogody przełom kwietnia/maja.
Metoda ta została sprawdzona w miastach przy pomocy kilku środków. Nieszkodliwych dla organizmów stałocieplnych. Wadą tej metody jest umożliwienie zasiedlenia ochronionych liści przez ewtl. III. generacje.
Zwalczanie przy pomocy chemicznych środków systemicznych poprzez injekcje glebowe. Są to środki o minimalnej mobilności w glebie. Zabieg musi by ć wykonany przed rozwojem liści i jego skuteczność wynosi cały okres wegetacyjny.
Wspominane przy różnych okazjach iniekcje do pnia należy uznać za bezcelowe.
Zwalczanie środkami systemicznymi zakłada wykorzystanie prądu wstępującego wody w kilku słojach drewna czynnego (kilka mm sic! Porównaj z głębokością wierconego otworu). Wydajność prądu wstępującego w drzewie osłabionym wieloma przyczynami czy to przez szrotówka, czy to przez zarazę kasztanowcową czy przede wszystkim przez kseryzm miejski lub niekorzystny przebieg pogody jest mała. Wydajność prądu wstępującego jest dodatkowo pomniejszana przez rany zadawane nawiertami. Nieuwzględniane jest zjawisko embolii czyli przerwania wznosu kapilarnego i zapowietrzenie się naczyń. Niezależnie od tego konieczna ilość nawierceń powoduje niedopuszczalną ranę sumaryczną drzewa.

Testowane w wielu krajach insektycydy są niedopuszczone do stosowania w miastach. Z tego powodu nie mogą być zastosowane do zwalczania. Jeżeli nawet uzyskamy pozytywny efekt, to zachodzi obawa że liście zostaną ponownie opanowane w następnym roku. Oferowane w Polsce zwalczanie szrotówka wraz z zarazą wymaga dalszych bacznych obserwacji.
Motyle szrotówka mogą być niszczone przy pomocy pułapek lepowych.
Zakładane są na pniach drzew. Ich skuteczność jest zagwarantowana długim okresem lepkości i wzbogacenie pułapki w substancje feromonowe.

Metoda biologiczna

Prowadzone są badania nad możliwościami zwiększania oporu środowiskowego, poznano już kilka antagonistycznych organizmów. Metoda biologiczna ma wciąż charakter teoretyczny.

Opracowanie: Prof. dr hab. inż. Marek Siewniak
Materiał nadesłał: Witosław Grygierczyk - Park Leśny

Wszelkie prawa zastrzeżone

Literatura:
Moreth, L., Schoenitzer, K., Diller,E. i Baur, H.: Die Überwiterungsraten der Rosskastanienminiermotte, Cameraria ohridella Deschka & Dimic, und ihrer Antagonisten. Jahrbuch der Baumpflege 2001, 252-253

Oven, P., Levanic T.: Jahrringanalytische und holzanatomische Untersuchungen unterschiedlich befallener Rosskastanien (Aesculus hippocastanum) in der Stadt Lublijana (Slowenien) ibidem 254-259

Tomicek, Ch. : Die Rosskastanien-Miniermotte. Ibidem 1998, 136-143

Tomicek, Ch., Krehan, H.: Neue Erkenntnisse zur Rosskastanienminiermotte – Befallsdynamik und Bekämpfungsmöglichkeiten. Ibidem 2001, 15 -24

Kawecki, S., Dorda, A. : Uwaga szrotówek kasztanowcowiaczek. OGRODY 6(14) 2000, 83

Landschaftsarchitektur 2/2002

Lohrer, T., Sturm, A., Wiehler T.: „Confidor“ im Einsatz gegen die Motte. Deutsche Baumschule 11.2000.

Neue Erkenntnisse : Confidor gegen Kastanienminiermotte.

Jeżeli masz na swoim koncie ciekawe opracowanie (nawet jeśli to wypracowanie szkolne) na temat drzew, pochwal się nim, może je opublikujemy!