Jak dbać o bezpieczeństwo pszczół

2007-04-18

Owocowanie roślin nie byłoby możliwe bez zapylenia. Zapylenie dokonuje się dzięki pyłkowi kwiatowemu, wytwarzanemu przez rośliny specjalnie w tym celu. Zapylenie to zjawisko występujące u roślin kwiatowych, polegające na przeniesieniu ziarna pyłku na znamię słupka. Kwiaty posiadają specjalne przystosowania umożliwiające zapylenie. Znamiona ich słupków są kleiste, a pyłek jest zwykle bardzo niewielkich rozmiarów. Wyróżnia się 2 rodzaje zapylenia: samozapylenie, gdy pyłek pochodzi z tego samego lub innego kwiatu, ale tej samej rośliny i zapylenie krzyżowe, gdy pyłek pochodzi z kwiatu innej rośliny. Około 20% roślin zapylanych jest przez wiatr, a 80% przez owady, najczęściej przez pszczołowate. Pszczoły celowo wykorzystuje się w rolnictwie i ogrodnictwie do zapylania roślin, gdyż powoduje to zwiększenie plonów nawet o 50%. Z tego względu uważa się, że wkład pszczół (zwłaszcza dzikich pszczołowatych) w zwiększenie zbiorów jest wielokrotnie wyższy niż wartość produkowanego przez nie miodu. Zapylanie roślin, które polega na przenoszeniu ziarenek pyłku z kwiatka na kwiatek, jest efektem dodatkowym pracy wykonywanej przez pszczoły zbieraczki. Siadając na kolejnych kwiatach zbierają one nektar oraz pyłek niezbędny do wykarmienia przyszłych pokoleń pszczół, a przy okazji wykonują pożyteczne dla roślin zadanie, czyli zapylanie.

W naszej strefie klimatycznej blisko 90% roślin zapylanych jest przez owady. Najważniejszą rolę w zapylaniu odgrywa pszczoła miododajna. Owady pszczołowate, do których należy kilkaset gatunków pszczół samotnic, około 30 gatunków trzmieli i oczywiście pszczoła miodna, w toku trwającej tysiące lat ewolucji, przystosowały się jak żadne inne do funkcji zapylania roślin. Z drugiej strony procesem przystosowawczym do zapylania przez owady podlegały także rośliny. Powstały tak ścisłe związki współżycia świata roślin i świata pszczół, że jedne bez drugich nie mogą istnieć. Związki te oparte są na zasadzie bezinteresownego świadczenia sobie usług – rośliny dostarczają owadom pokarmu białkowego w postaci pyłku kwiatowego oraz pokarmu energetycznego w postaci nektaru, owady zaś dokonują niezbędnego zapylania kwiatów.

Oprócz zwyżki plonów roślin zapylanie poprawia także ich jakość, m.in. zwiększa ciężar nasion, poprawia ich wyrównanie, siłę i energię kiełkowania, zwiększa zawartość cukrów i witamin w owocach wytworzonych z zapylonych kwiatów, poprawia ich wybarwienie.

W związku z występującymi często zatruciami środowiska przyrodniczego pszczoła miodna spełnia jeszcze inną niezmiernie ważną rolę. Stanowi mianowicie bardzo czuły miernik stopnia zanieczyszczenia środowiska. Zbieraczki nektaru i pyłku z każdej pasieki penetrują teren o bardzo dużej powierzchni. W razie zatruć pszczelarz ma natychmiast sygnał o tym i może alarmować o zaistniałych faktach odpowiednie władze czy służby. Dzięki temu udaje się zapobiegać dalszemu nieszczęściu - zatruwaniu innych zwierząt i ludzi.

Z uwagi na wielką rolę pszczół, jaką odgrywają w całym procesie produkcji wielu roślin sadowniczych, warzywnych, jak i ozdobnych należy zwracać wielką uwagę na zapewnienie tym owadom odpowiednich warunków do prawidłowego funkcjonowania.

Ponieważ plonowanie roślin zależy m.in. od ilości i kondycji pszczół miodnych musimy zwracać uwagę przede wszystkim na ich bezpieczeństwo. Należy przeciwdziałać zatruciom tych owadów.

Przy obecnie stosowanych technologiach upraw sadowniczych i warzywniczych chemiczna ochrona roślin jest niezbędna dla zapewnienia odpowiednio wysokiego poziomu plonowania i uzyskania rentowności produkcji. Podobnie, w przypadku upraw przydomowych nie możemy całkowicie zrezygnować ze stosowania środków owadobójczych. Masowe pojawienia się owadów mogą, bowiem całkowicie zniszczyć plony albo tak pogorszyć ich jakość, że nie będą się one nadawały do konsumpcji. Niektóre patogeny grzybowe mogą być z kolei niebezpieczne dla zdrowia, a nawet życia ludzi. Trzeba jednak pamiętać, że środki ochrony roślin należy tak stosować, aby nie stwarzały zagrożenia dla zdrowia ludzi i zwierząt oraz skażenia środowiska naturalnego.

Oczywiście największym zagrożeniem dla pszczół jest wykonywanie zabiegów owadobójczych. Do tej pory, podczas wykonywania oprysku insektycydem konieczne było przeniesienie uli lub ich zabezpieczenie przed wychodzeniem pszczół w trakcie i po zabiegu. Ale tego typu praktyki można, jeśli w ogóle, stosować przy wielkoobszarowych uprawach, a i tak nie da się uchronić w żaden sposób dzikich pszczołowatych przed ewentualnym zatruciem. W ogródkach przydomowych, małych sadach, czy po prostu uprawie roślin na rabatach czy balkonach, w ogóle nie da się chronić pszczół w taki sposób.

Niedawno pojawiły się na rynku preparaty o nowoczesnej formulacji, które są bezpieczne nie tylko dla pszczół, ale także dla pożytecznej entomofauny, w tym np. biedronek. Stosowanie tych środków /np. Mospilan 20 SP/ nie tylko eliminuje okres prewencji dla pszczół - preparaty są całkowicie bezpieczne dla pszczołowatych, ale także chronią przed zagładą naturalnych drapieżców wielu groźnych szkodników różnych upraw. Środki takie są szczególnie przydatne w integrowanej ochronie roślin, która polega na ograniczeniu występowania gatunków szkodliwych owadów poniżej progu ich ekonomicznej szkodliwości, z zachowaniem bezpieczeństwa owadów pożytecznych. Działanie tych nowoczesnych preparatów jest natychmiastowe – szkodniki najpierw przestają żerować, chociaż możemy obserwować jeszcze przez jakiś czas ich przemieszczanie się w obrębie roślin, a potem giną. Substancja aktywna działa w momencie oprysku, ale wnika też do wnętrza rośliny, chroniąc każdą jej część jeszcze przez pewien czas od momentu wykonania zabiegu - także w trakcie kolejnych nalotów szkodników. Preparaty te działają niezależnie od temperatury, co niewątpliwie ułatwia zaplanowanie i przeprowadzenie zabiegu. Środki te mają krótkie, bo kilkudniowe okresy karencji dla ludzi w ochronie owoców jagodowych i warzyw, nieco dłuższe w ochronie drzew owocowych.

Zastosowanie nowych środków owadobójczych daje nam gwarancję, że zabieg przeciwko szkodnikom nie wpłynie na populację pszczół, ani na ich kondycję, a zapylenie odbędzie się w sposób prawidłowy. A pożyteczna entomofauna, którą dodatkowo przy tym oszczędzimy pomoże nam ograniczyć liczebność szkodników, które w terminie późniejszym mogą próbować jeszcze nalatywać na rośliny, wspomagając w ten sposób następcze działanie środka pobranego przez roślinę. Jednak jak zawsze, przy stosowaniu środków ochrony roślin należy zachować daleko idącą ostrożność, a przede wszystkim wykonywać zabiegi przy ich użyciu jedynie w koniecznych, uzasadnionych przypadkach. Zgodnie z zasadami dobrej praktyki oprysku nie należy również wykonywać ich w czasie, kiedy pszczoły oblatują rośliny, nawet, jeżeli stosuje się środki z zerową karencją dla pszczół. Trzeba, bowiem pamiętać, że opryskanie latających pszczół nawet zwykłą wodą powoduje zamoczenie ich skrzydełek, co może utrudnić albo uniemożliwić im dalszy lot, a opryskanie cieczą roboczą spowoduje, że pszczoła przejmie obcy chemiczny zapach środka ochrony roślin, a po powrocie do ula nie zostanie rozpoznana i zginie zabita przez pszczoły pilnujące wejścia do ula. Natomiast zastosowanie środków ochrony roślin z zerową prewencją dla pszczół - przed oblotem, albo po oblocie pszczół - stwarza dla nich komfortową sytuację, ponieważ mogą one w każdej chwili powrócić na taką plantację bez ryzyka zatrucia środkiem chemicznym. Im dłuższa jest prewencja ustalona dla danego środka, tym ryzyko zatrucia pszczół jest większe.

Jak widzimy znaczenie pszczoły miodnej dla środowiska przyrodniczego i dla gospodarki człowieka jest ogromne. Trzeba żeby o tym wiedzieli nie tylko pszczelarze, ale całe społeczeństwo, by rozumiano potrzebę troski o te bezcenne owady tak, jak i konieczność ochrony pożytecznej entomofauny.

Należy stwierdzić, że ekonomiczna wartość zapylania przez owady pszczoławate wykracza ponad produkcję rolniczą, ponieważ pszczoły zapylają nie tylko rośliny uprawne. Wiele doniesień potwierdza, że pszczoły zapylają ponad 16% gatunków roślin kwiatowych na świecie. Zapylanie przez pszczoły zapewnia równowagę między gatunkami rodzimymi i nowo wprowadzanymi do ekosystemu, kontroluje erozję gruntów, wpływa na upiększanie środowiska życia człowieka i zwiększa wartość jego dochodów. Pszczoły zapylają rodzime gatunki roślin, które dostarczają żywności dziko żyjącym konsumentom, stanowiącym nieodłączny element naturalnego ekosystemu.

Wszelkie wysiłki mające na celu określenie poziomu korzyści, które zapylanie przez pszczoły daje społeczeństwu, powinny przekonać sceptyków, jeśli takowi się znajdą. Jak widać, argumenty mają aspekt nie tylko ekonomiczny czy ekologiczny, ale także i filozoficzny. O ile rośliny entomofilne będą obecne w życiu człowieka, człowiek będzie zawsze zależny od pszczół. Pszczoły mogą nie być konieczne dla życia człowieka, ale są konieczne dla życia w ogóle.

Anna Rogowska
Artykuł opracowany na podstawie materiałów ISK w Skierniewicach

Grafika użyta w tekście jest dziełem Karsten Dörre (grizurgbg) i jest udostępniana na nastepujących warunkach:
Udziela się zgody na kopiowanie, dystrybucję lub/i modyfikację tej grafiki na warunkach licencji GNU Free Documentation License w wersji 1.2 lub nowszej, opublikowanej przez Free Software Foundation. Kopia tekstu licencji umieszczona została pod hasłem GFDL. Dostępne jest również jej polskie tłumaczenie.

Jeżeli masz na swoim koncie ciekawe opracowanie (nawet jeśli to wypracowanie szkolne) na temat drzew, pochwal się nim, może je opublikujemy!