Cisy ( Taxus baccata L. )2002-11-04
Je¶liby kto, wszed³szy w las, drzewa które znajduj± siê byæ wielkiej ceny, jak Cis, albo im podobne, podr±ba³ tedy mo¿e byæ przez pana albo dziedzica pojman, a na rêkojemstwo tym, którzy oñ prosiæ bêd±, ma byæ dan.
Cis pospolity wystêpuje w prawie ca³ej Europie jako drzewo lub krzew. Zwykle drzewo to osi±ga 10 - 18 m wysoko¶ci (maksymalnie do 20 m) i oko³o 50 cm ¶rednicy. Pieñ pokryty jest cienk± kor±, barwy od czerwonej do brunatno szarej, z wiekiem kora odpada du¿ymi ³uskami, ig³y miêkkie, zaostrzone, ciemnozielone, spodem ja¶niejsze opadaj± po 6-8 latach. Kora posiada przewody ¿ywiczne natomiast brak ¿ywicy w drewnie. Cis pospolity wolno ro¶nie, lecz ¿yje d³ugo nawet ponad 1000 lat. Najczê¶ciej spotykany jest w Karpatach w lasach mieszanych w których dominuje buk, na skalistych zboczach, g³ównie w miejscach zasobnych w wapñ, na wysoko¶ci 300 - 1000 m n.p.m.
 Jest drzewem dwupiennym tj. maj±cym kwiaty jednop³ciowe wystêpuj±ce na oddzielnych osobnikach - mêskich i ¿eñskich. Kwiaty mêskie pojedyncze lub w niewielkich k³osach, kwiaty ¿eñskie rozmieszczone pojedynczo. Kwitnie w kwietniu, maju. Owoce okryte czerwon± osnówk± na osobnikach ¿eñskich dojrzewaj± jesieni±. Osnówka przyczynia siê do roznoszenia nasion przez ptaki.Osnówka to miêsiste zgrubienie owocowe rozwijaj±ce siê wokó³ nasion. Czerwona, miêsista, osnówka o s³odkim smaku, jak± posiada cis jest jadalna, pozosta³e jego czê¶ci kora, ig³y i ga³±zki cisa w³±cznie z nasionami s± truj±ce zawieraj± diterpeny i alkaloidy efedrynê – taksynê. Mieszanina alkaloidów i diterpenów czyni z cisa ro¶linê silnie truj±c±. Cis amerykañski jest wykorzystywany do otrzymania pó³produktów do syntezy taxolu - ¶rodka o dzia³aniu przeciwnowotworowym.
Daje drewno twarde, sprê¿yste, ciê¿kie o twardzieli wi¶niowo br±zowej odporne na gnicie - zwane "staropolskim ¿elazem".
 Od dawna bardzo cenione by³o u¿ywane do wyrobu broni - ³uków i kusz oraz mebli w skutek tego zosta³ cis prawie ca³kowicie wytêpiony. W przesz³o¶ci by³ znacznie pospolitszym drzewem ni¿ obecnie, lecz w ci±gu ostatnich 500 - 700 lat jego liczebno¶æ uleg³a zmniejszeniu na skutek nadmiernego pozyskiwania. W polskich lasach cis jest gatunkiem bardzo rzadkim, a jego wiêksze skupienia chronione s± w rezerwatach. Ochrona gatunkowa cisa trwa od... 1423 r., kiedy to król W³adys³aw Jagie³³o w Statucie Wareckim zakaza³ niszczenia cisa w lasach.
"Je¶liby kto, wszed³szy w las, drzewa które znajduj± siê byæ wielkiej ceny, jak Cis, albo im podobne, podr±ba³ tedy mo¿e byæ przez pana albo dziedzica pojman, a na rêkojemstwo tym, którzy oñ prosiæ bêd±, ma byæ dan."
- taka jest tre¶æ Zarz±dzenia Króla Jagie³³y z 1423 r dotycz±cego ochrony cisa (wg www.wierzchlas.las.pl)
Obecnie gatunek ten jest pod ochron± w wiêkszo¶ci krajów europejskich. W Polsce nieprzerwanie od 1934 r cis znajduje siê pod ¶cis³± ochron± gatunkow±.
Najwiêksze skupienia cisa w Europie to:
- Wielka Fatra- oko³o 160 000 sztuk na S³owacji,
- Las Bakoñski- oko³o 45 000 sztuk na Wêgrzech,
- Knia¼dwór pod Ko³omyj±- oko³o 35 000 sztuk na Ukrainie.
W Polsce najwiêksze skupiska to:
- Rezerwat Cisów Staropolskich we Wierzchlesie im. Leona Wyczó³kowskiego - najwiêksze skupisko cisów na stanowisku naturalnym w Europie,
- Rezerwat w Jasieñcu ko³o Radomska,
- Rezerwat w nadle¶nictwie Bardo ¦l±skie,
- Rezerwat w nadle¶nictwie Czarne Cz³uchowskie ko³o Szczecinka,
Najwiêksze i najstarsze cisy w Polsce:
- Henryków Lubañski ,woj.dolno¶l±skie - wiek-1250 lat, obwód 512 cm (najstarsze drzewo w Polsce ),
- Bystrzyca, woj. dolno¶l±skie, - wiek- 782 lat, obwód 384 cm,
- Henryków, woj. dolno¶l±skie, - wiek- 720 lat, obwód 316 cm,
- Harbutowice, woj. ma³opolskie, - wiek- 667 lat, obwód 282 cm.
W Beskidzie Makowskim w Harbutowicach na pó³nocno - zachodnim stoku Babicy rosn± cisy jedne z najstarszych drzew w Polsce. Charakter obecnych lasów dalece odbiega od pierwotnego. Prastar± puszczê zast±pi³y tu lasy gospodarcze, najczê¶ciej mieszane, ze ¶wierkiem, sosn± i modrzewiem. Dawniej ros³y tu równie¿ cisy, które mo¿na jeszcze ogl±daæ niestety ju¿ jako pojedyncze drzewa w przysió³kach o nazwach: Batorówka, Kozakówka i Szczerbakówka. Najbardziej warto¶ciowe dwa okazy cisów, stanowi±ce parê, rosn± przy czarnym szlaku prowadz±cym z Harbutowic Ruskówki przez Podlesie na Bieñkowsk± Górê w pa¶mie Babicy. Cisy rosn±ce w gospodarstwie pañstwa Golonków w przysió³ku Chodników nosz± nazwê cisów Raciborskiego. Nazwê sw± zawdziêczaj± swojemu odkrywcy Marianowi Raciborskiemu ( 1863 -1917 r ), który jako pierwszy w Polsce, wspó³dzia³aj±c z Towarzystwem Przyrodniczym im.M.Kopernika w Krakowie, od roku 1900 propagowa³ ideê ochrony od zag³ady pomników flory ojczystej. W 1910 r og³osi³ on pracê pt."Ochrony godne drzewa i zbiorowiska ro¶lin". By³ to zacz±tek przysz³ych spisów drzew pomników przyrody. Prawn± ochronê Cisów Raciborskiego ustanowi³y ówczesne w³adze wojewódzkie w 1934 r., a wszystkie cisy rosn±ce w Harbutowicach s± pod ochron± na mocy aktu wydanego przez Prezydium Woj.Rady Narodowej w Krakowie z 1954 r. Wiek drzew jest ró¿nie okre¶lany przez poszczególnych autorów. W niektórych przewodnikach podaje siê, ¿e wiek osobnika starszego wynosi 2000 lat, a m³odszego 1000 lat, inni podaj± wiek 1200 i 1000 lat, za¶ wg prof.Cezarego Pacyniaka wiek starszego cisa okre¶lono w 1992 r przy pomocy ¶widra Presslera na 667 lat. Za najstarszego drzewo polskie uzna³ On cisa z Henrykowa Lubañskiego, którego wiek okre¶li³ na 1250 lat
Niew±tpliwie jednak drzewa w Harbutowicach znajduj± siê w grupie piêciu najstarszych drzew w Polsce.
 Przetrwa³y ró¿ne koleje losów m.in.po¿ar osiedla w 1961 r, po którym ocala³o jedynie gospodarstwo p.Golonków wraz z cisami Drzewa te by³y poddawane zabiegom konserwatorskim w 1958 r okaz ¿eñski zosta³ wype³niony betonow± plomb±, a w 1994 r usuniêto to wype³nienie oraz zmursza³e warstwy drewna osuszono ubytek i wprowadzono grzyba (Trichoderma), który utrudnia rozwój innym patogenicznym grzybom. Ostatnio poprawiono warunki bytowania cisów poprzez modernizacjê s±siaduj±cych obiektów gospodarczych i ogrodzenie drzew.
Skupiska cisów mo¿na te¿ spotkaæ m.in. w rezerwatach:
"CISY STAROPOLSKIE" im. Leona Wyczó³kowskiego w Wierzchlesie w Borach Tucholskich.
Rezerwat "Cisy Staropolskie" i im. Leona Wyczó³kowskiego jest najstarszym rezerwatem w Polsce i jeden z najstarszych w Europie. W roku 2000 mija 173 lat od chwili jego za³o¿enia. Ju¿ w roku 1827 istnia³a surowa ochrona uroczyska "Ziesbusch" w nadle¶nictwie Wierzchlas, maj±ca na celu zachowanie i niedopuszczenie do wyginiêcia tak cennego i rzadkiego drzewa, jakim by³ cis.. W 1841r. nadle¶niczy Herman Bock dokona³ spisu ponad 5500 cisów .Utworzenie rezerwatu odegra³o swoj± rolê, poniewa¿ najwiêksze skupienie cisa w Polsce zosta³o uratowane i przetrwa³o do czasów obecnych.
Od 1956r objêto ochrona ¶cis³± 36,7 ha m.in. stanowiska cisów.
"CISY NAD CZERSK¥ STRUG¥"-Bory Tucholskie. Utworzony 26.03.1982r na pow. 17,19 ha jako le¶ny rezerwat przyrody - obejmuje stanowiska cisa pospolitego, pochodne z samosiewów i nasadzeñ z XIX wieku.
REZERWAT W ¦WIÊTOKRZYSKIM WE WSI CISY. Na terenie Cisowsko-Or³owiñskiego Parku Krajobrazowego w powiecie Kieleckim jest le¶ny rezerwat „Cisów im.prof. Zygmunta Czubiñskiego”.
CISY W HUCIE STAREJ. w Hucie Szklanej (gmina Kozieg³owy), pow. 2,07 ha. Utworzony w 1957 dla zachowania naturalnego stanowiska cisa pospolitego w liczbie 80 szt. i wieku ok.90 lat w przystrumykowym ³êgu jesionowo-olchowym o charakterze podgórskim.
CISY W £EBKACH w £ebki (gmina Herby), pow. 23,65 ha. Utworzony w 1957 dla zachowania naturalnego stanowiska cisa pospolitego w przystrumykowym ³êgu olchowym.
CISY NAD LISWART¥ w £êgu (gmina Herby), pow. 20,77 ha. Utworzony w 1957 roku dla ochrony naturalnego stanowiska cisa pospolitego.
"CISY W NOWEJ WSI". Rezerwat (2.18ha) jest pozosta³o¶ci± masowo niegdy¶ wystêpuj±cych zespo³ów cisa pospolitego w Beskidzie Niskim. Ustawiono go na zachodnim zboczu góry Cergowej (gm.Dukla) na wys. 430-470 m n.p.m w lesie bukowo-jod³owym z domieszk± jaworu,dêbu i grabu, ro¶nie tu 44 szt cisa pospolitego g³ównie w formie drzewiastej.
"CISY W MALINÓWCE" Rezerwat utworzono dla ochrony stanowisk cisa w formie drzewiastej i krzewiastej (ponad 1 ty¶. sztuk maksymalna wysoko¶æ-18m) rosn±cego w zró¿nicowanym wiekowo i gatunkowo lesie wy¿ynnym z przewag± jod³y i sosny (przeciêtny wiek 90-123 lata) na pofa³dowanym wzniesieniu pomiêdzy dolinami Wis³oka i Stobnicy.Las jest w³asno¶ci± rolników ze wsi Malinówka (gm.Haczów).
MAGURSKI PARK NARODOWY. Utworzony w 1995, w Beskidzie Niskim, na pograniczu województwa podkarpackiego i ma³opolskiego (97%) i Powierzchnia 19 962 ha. Siedziba dyrekcji znajduje siê we wsi Krempna. W¶ród licznych gatunków chronionych jest m.in. cis.
"ZADNI GAJ" w Cisownicy w gm.Goleszów pow.Cieszyn. pow. 5,77 ha. Utworzony w 1957 dla zachowania naturalnych stanowisk cisa w drzewostanie ¶wierkowym z domieszk± drzew li¶ciastych.Wystêpuje tam cis w ¶rodowisku naturalnym.
"CHOCZEWSKIE CISY", Na pó³nocny-wschód od Sasina wsi w województwie pomorskim na Wysoczy¼nie ¯arnowieckiej znajduje siê od 1962 czê¶ciowy rezerwat le¶ny o powierzchni 9,2 ha, ze stanowiskiem cisa w lesie mieszanym.
W PUSZCZY DRAWSKIEJ jest kilka skupieñ cisów. Najwiêksze z nich, ko³o G³uska, to oko³o 80 drzew jakie rozsia³y siê spontanicznie. Po kilka drzew ro¶nie te¿ w lasach nadle¶nictw: Drawno i Wygon.
PRZEDBORSKI PARK KRAJOBRAZOWY, utworzony w 1988, na pograniczu województw ³ódzkiego i ¶wiêtokrzyskiego (nieopodal Przedborza).
 Cisy jako drzewa i krzewy ozdobne spotykamy coraz czê¶ciej w otoczeniu naszych domów.Tworzy wiele ozdobnych odmian sadzonych w parkach i ogrodach.
Cisy wystêpuj± na ogó³ w formie krzewiastej choæ spotykane s± równie¿ formy drzewiaste. Znane z powolnego wzrostu i d³ugowieczno¶ci. Odmiany tego gatunku odznaczaj± siê du¿± wytrzyma³o¶ci± na mrozy. Bardzo dobrze znosz± strzy¿enie i doskonale siê zagêszczaj±. Najlepiej ci±æ wiosn± zanim krzew rozpocznie wzrost i (lub) w sierpniu tu¿ po jego zakoñczeniu. Wystêpuj± w wielu odmianach o zró¿nicowanych pokrojach od p³o¿±cych do kolumnowych. Dekoracyjno¶æ cisów wynika równie¿ z obecno¶ci na osobnikach ¿eñskich barwnych osnówek. Cisy to ro¶liny zimozielone o szerokiej gamie barwy igie³ - od ciemnozielonych do ¿ó³tych. Nale¿± do najbardziej cieniozno¶nych i cieniolubnych ro¶lin. System korzeniowy jest zwarty i dlatego przesadzanie z odpowiednio du¿± bry³± korzeniow± przynosi na ogó³ dobre rezultaty. S± odporne na zanieczyszczenia powietrza.
Równie¿ na mojej dzia³ce letniskowej nie mog³o zabrakn±æ cisów, w¶ród 6 osobników - 4 to potomkowie pary cisów Raciborskiego, dwa z nich maj± ju¿ kilkana¶cie lat.
 Opracowa³: Jerzy Kaleta (http://jkjuka.republika.pl/)
na podstawie:
Broszury: Cisy Raciborskiego w Harbutowicach wyd.Wydz.Ochr.¦rod.UW w Krakowie, oraz z wykorzystaniem materia³ów zawartych na stronach internetowych m.in.
http://encyklopedia.pwn.pl/13455_1.html - dane encyklopedyczne cis
republika.pl/fitoterapia/ziele23.htm - cis jako ziele
www.karpatka.gal.pl/rosl/cisht.htm -Cis pospolity
www.karpatka.gal.pl/rezerwat/cisya.htm -Cisy na górze Jawor
www.karpatka.gal.pl/rezerwat/cisyb.htm - Cisy w Nowej Wsi"
www.karpatka.gal.pl/rezerwat/cisyc.htm - Cisy w Malinówce
www.karpatka.gal.pl/rezerwat/kretowki.htm - Cisy w Kretówce
www.wierzchlas.las.pl/ - Cisy staropolskie im. Leona Wyczó³kowskiego w Wierzchlesie
republika.pl/foto_przyroda_miejsca/cisy/cisy.htm -Wierzchlas ko³o Chojnic i Tucholi
lkp.org.pl/dpn/taxus.html - Cisy w Puszczy Drawskiej
www.itd.poznan.pl/VADCUM/Cis.htm - U¿ytkowe gatunki drewna
www.grzyby.pl/rosliny/gatunki/Taxus_baccata.htm - m.in. zdjêcie osnówki
www.polros.bmp.net.pl/taxus.html - oferta cisów ozdobnych
republika.pl/dwojka/htm/iglaste/cisy.htm - odmiany cisów ozdobnych
www.pro-info.com.pl/iglaki/cis.htm - iglaki
iglaki.agrosan.pl/taxbac.htm - odmiany cisów ogrodowych
Je¿eli masz na swoim koncie ciekawe opracowanie (nawet je¶li to wypracowanie szkolne) na temat drzew, pochwal siê nim, mo¿e je opublikujemy!
|
