Siew drzew i krzewów
[rozmna¿anie generatywne] 2007-02-15
Wydawa³oby siê – có¿ prostszego – zebraæ nasiona, wysiaæ i za pewien czas mamy piêkne, dorodne ro¶liny. W rzeczywisto¶ci sprawa nie jest taka prosta – na skuteczno¶æ naszych dzia³añ ma wp³yw bardzo wiele ró¿norodnych czynników.
Poniewa¿ wiele osób jest zainteresowanych t± tematyk±, postara³em siê zebraæ tutaj istotne wiadomo¶ci, które pomog± osi±gn±æ sukces w uprawie amatorskiej, która ró¿ni siê od spotykanej w szkó³kach w zasadzie skal± przedsiêwziêcia. Inna sprawa, ¿e wielu gatunków nie rozmna¿a siê w warunkach przemys³owych generatywnie, gdy¿ jest to metoda czasoch³onna – uzyskanie materia³u handlowego trwa zazwyczaj wiele lat, poza tym uzyskany materia³ jest niejednorodny, dlatego w produkcji szkó³karskiej stosuje siê zwykle inne metody rozmna¿ania.
Szczególnie wa¿ne w rozmna¿aniu drzew i krzewów s± nastêpuj±ce elementy:
- termin zbioru nasion,
- jako¶æ i ¿ywotno¶æ nasion,
- zabiegi przedsiewne,
- termin wysiewu,
- pod³o¿e do wysiewu,
- g³êboko¶æ siewu,
- zabiegi po wysiewie.
1. Termin zbioru nasion
Termin dojrzewania nasion jest dla poszczególnych gatunków z grubsza sta³y, ale w pewnym stopniu zale¿ny od pogody panuj±cej w danym roku, lokalizacji [np. szybszy w Wielkopolsce, czy na Mazowszu ni¿ na krañcach pó³nocno-wschodnich kraju, czy w górach]. Niekiedy wskazany jest zbiór nasion nie w pe³ni dojrza³ych, co skraca okres spoczynku i przyspiesza kie³kowanie.
2. Jako¶æ i ¿ywotno¶æ nasion
Nasiona zebrane w bie¿±cym roku bêd± kie³kowa³y w wiêkszym stopniu ni¿ nasiona stare, nieznanego pochodzenia. Nawet nasiona zakupione za po¶rednictwem wyspecjalizowanych firm ["Florpak", "Dendrona"] nie zawsze gwarantuj± odpowiednie efekty – zw³aszcza, ¿e czêsto otrzymujemy je zbyt pó¼no aby zd±¿yæ przygotowaæ je do wysiewu wiosennego.
Ró¿ne gatunki drzew i krzewów obradzaj± w nasiona w zró¿nicowanych odstêpach czasu – niektóre co roku, inne co 2-3 lata, a nawet co 5-10 lat. Dla wiêkszo¶ci gatunków odstêp ten jest w miarê sta³y, ale jego mechanizm nie zosta³ do koñca poznany. Zjawisko to ogranicza mo¿liwo¶ci wysiewu w latach nieurodzaju, ze wzglêdu na niedostateczn± ilo¶æ nasion.
¯ywotno¶æ nasion te¿ jest zró¿nicowana – niektóre zamieraj± ju¿ po paru tygodniach i nale¿y je wysiewaæ natychmiast po dojrzeniu [np. klon srebrzysty – Acer saccharinum], inne mog± byæ przechowywane latami, bez zbytniego obni¿enia si³y kie³kowania [ np. brzozy – Betula, robinia – Robinia pseudoacacia]. Czê¶æ gatunków, zw³aszcza tych, których nasiona s± stosunkowo du¿e i miêsiste, wymaga utrzymania odpowiedniej wilgotno¶ci, gdy¿ zbytnie jej obni¿enie zniszczy zarodek [np. dêby – Quercus, kasztanowce – Aesculus].
Liczne gatunki "egzotów" spotykane u nas wytwarzaj± nasiona, które s± p³one i tylko niekiedy, w szczególnie korzystnych warunkach [co kilka – kilkana¶cie lat] produkuj± w pe³ni dojrza³e nasiona. Czê¶æ gatunków dwupiennych [czyli takich, które posiadaj± egzemplarze mêskie i ¿eñskie] wytwarza owoce i nasiona na osobnikach ¿eñskich, nawet mimo braku w s±siedztwie osobników mêskich. Niezap³odnione nasiona s± bezu¿yteczne.
¦wie¿e nasiona ³atwo sprawdziæ – dokonuj±c próby krojenia [sprawdzamy czy zawiera zarodek, zwykle koloru zielonego, lub bia³awo-zielonego], albo dla tych, które s± ciê¿sze od wody [ok. 90% ¶wie¿ych nasion], wsypuj±c je do naczynia z wod±. Nasiona, które uton± s± dobre, a te p³ywaj±ce na powierzchni – nie. Próba ta w przypadku nasion mocno przesuszonych i l¿ejszych od wody nie jest skuteczna.
3. Zabiegi przedsiewne
Nasiona dostêpne na rynku s± zwykle sprzedawane w postaci gotowych do wysiewu, choæ trafiaj± siê wyj±tki, np. suszone owoce. W takich przypadkach, oraz przy w³asnorêcznym zbiorze nale¿y nasiona wydobyæ z owoców – zwykle maceruj±c w wodzie przez czas niezbêdny do ich rozmiêkczenia, ewentualnie usun±æ os³onki okrywaj±ce nasiona, a nastêpnie podsuszyæ w temperaturze pokojowej.
Czê¶æ dojrza³ych, zdrowych nasion, mimo zapewnienia optymalnych warunków do wysiewu, nie wschodzi. Powodem jest stan spoczynku, jakiemu podlega wiêkszo¶æ nasion. Przyczyn spoczynku jest kilka:
- spowodowane przez owoc lub ³upinê nasienia:
- twarda, nieprzepuszczalna dla wody i powietrza ³upina,
- zawarto¶æ substancji hamuj±cych kie³kowanie w owocu lub ³upinie,
- spowodowane przez zal±¿ek:
- zal±¿ek szcz±tkowy, lub nie w pe³ni rozwiniêty,
- zal±¿ek, epikotyl lub bielmo w spoczynku hormonalnym.
Szczególnie trudno kie³kuj± nasiona, u których wystêpuj± dwie lub wiêcej z powy¿szych przyczyn. Odpowiednie zabiegi – skaryfikacja [obni¿enie twardo¶ci ³upiny mechanicznie lub przez trawienie stê¿onym kwasem siarkowym, traktowanie wrz±tkiem] i stratyfikacja ciep³a i/lub zimna [przechowywanie nasion przemieszanych z wilgotnym piaskiem lub mia³em torfowym w odpowiedniej temperaturze] pozwalaj± prze³amaæ stan spoczynku i pobudziæ nasiona do kie³kowania. Dawniej stratyfikacja polega³a na naprzemiennym uk³adaniu warstw nasion i utrzymuj±cego wilgoæ pod³o¿a, zazwyczaj piasku. Powoduje to podkie³kowanie nasion, poprzez imitowanie warunków wystêpuj±cych w ¶rodowisku naturalnym.
Czê¶æ nasion w ogóle nie przechodzi okresu spoczynku – mo¿na przechowywaæ je na sucho, wysiaæ wiosn± i uzyskaæ zadowalaj±ce efekty. Tym niemniej, nawet w takim przypadku, 24-godzinne moczenie nasion w wodzie lub krótkotrwa³a stratyfikacja zimna przyspiesza i wyrównuje kie³kowanie poszczególnych siewek.
Potraktowanie nasion zaprawa nasienn± zwiêksza ich odporno¶æ na choroby powodowane przez grzyby, na które wiele siewek [zw³aszcza iglaków] jest bardzo podatnych.
4. Termin wysiewu
Najlepszym terminem wysiewu jest wiosna – zw³aszcza w przypadku nasion uprzednio przygotowywanych [stratyfikacja]. Niektóre gatunki mo¿na równie¿ wysiewaæ na jesieni, jeszcze inne wymagaj± siewu bezpo¶rednio po zbiorze. Siewki licznych gatunków s± bardzo wra¿liwe na dzia³anie mrozu, dlatego wiosn± lepiej wysiewaæ je nieco pó¼niej, co pozwoli unikn±æ przemarzniêcia siewek. Innym rozwi±zaniem jest wysiew pod szk³em, lub w ch³odnej szklarni.
Informacje o terminie siewu, porze dojrzewania nasion, zalecanych zabiegach przedsiewnych itp. zawiera do³±czona tabela.
5. Pod³o¿e do wysiewu
Typowymi pod³o¿ami do siewu drzew s± piasek (lub drobny ¿wir), torf wysoki, ziemia inspektowa, wrzosowa, perlit. Najczê¶ciej stosuje siê podane komponenty wymieszane ze sob± w ró¿nych proporcjach, np. piasek z torfem w stosunku 1:1 lub 2:1, piasek z ziemi± inspektow± i torfem 1:1:1, piasek z torfem i perlitem 1:1:1. W praktyce najchêtniej stosowane s± ró¿ne mieszanki zawieraj±ce torf wysoki. Torf zapewnia odpowiedni± wilgotno¶æ, natomiast piasek s³u¿y lepszemu przewietrzaniu i zapewnia odp³yw nadmiaru wody.
Pod³o¿e do wysiewu powinno byæ kwa¶ne – wiêkszo¶æ gatunków li¶ciastych, oraz wszystkie iglaki najlepiej rozwijaj± siê przy odczynie s³abo kwa¶nym [warto¶æ pH 5,5-6,5]. Tylko nieliczne gatunki li¶ciaste preferuj± odczyn obojêtny, czy zasadowy – pH 7,0 do 8,0 [Rhus, Sophora, Syringa, Rosa]. Prawie wszystkie gatunki wrzosowatych – Ericaceae [m.in. Rhododendron]wymagaj± pod³o¿a kwa¶nego, o pH w granicach 3,5-5,0.
Przed wysiewem pod³o¿e nale¿y podlaæ, aby by³o wilgotne [o ile jest przeschniête]. Wysiane nasiona najlepiej przykryæ piaskiem lub ¿wirkiem o granulacji 1-3 mm, co zapobiega wzrostowi mchów i zaskorupianiu siê powierzchni pod³o¿a przy zraszaniu.
Przy niewielkich ilo¶ciach nasion mo¿na u¿ywaæ do wysiewu pojemników z tworzyw sztucznych lub skrzyneczek drewnianych. Wskazana jest dezynfekcja zarówno pojemników, jak i pod³o¿a.
6. G³êboko¶æ siewu
G³êboko¶æ siewu zale¿y od wielko¶ci i w³a¶ciwo¶ci nasion. Z regu³y stosuje siê zasadê, ¿e warstwa przykrywaj±ca powinna byæ dwukrotnie wiêksza ni¿ ¶rednica nasienia. Przy wysiewie jesiennym nasiona wysiewane jesieni± przykrywa siê g³êbsz± warstw± gleby ni¿ wiosn±. Nale¿y zwróciæ uwagê na dok³adne wyrównanie powierzchni, gdy¿ w przeciwnym razie nasiona bêd± nierównomiernie wschodzi³y. W przypadku nasion bardzo drobnych [Callistemon, Paulownia, Rhododendron] nasiona wysiewa siê na powierzchni gruntu, co najwy¿ej "przyprószaj±c" je minimaln± warstw± piasku. W celu unikniêcia zbytniego wysuszenia pod³o¿a nasiona takie wysiewa siê pod szk³em.
Zalecan± g³êboko¶æ siewu dla wybranych gatunków przedstawia poni¿sza tabela.
| Rodzaj/Gatunek | G³êb. siewu | | Drzewa i krzewy li¶ciaste | |
|---|
| Morwa-Morus, Olsza-Alnus | 0,5 cm | | Bez-Sambucus, Irga pozioma-Cotoneaster horizontalis, Jarz±b zwyczajny-Sorbus aucuparia, Lilak zwyczajny-Syringa vulgaris, Ognik szkar³atny-Pyracantha coccinea, Perukowiec podolski-Cotinus coggygria, Rokitnik zwyczajny-Hippophae rhamnoides, ¦wido¶liwa kanadyjska-Amelancher canadensis | 0,5-1 cm | | Berberys-Berberis, Grab-Carpinus, Grusza-Pyrus, Irga b³yszcz±ca-Cotoneaster lucidus, Jesion wynios³y-Fraxinus excelsior, Kalina-Viburnum, Klon czerwony-Acer rubra, Kruszyna, Szak³ak-Rhamnus, Lipa drobnolistna-Tilia cordata, Ró¿a dzika-Rosa canina | 1-2 cm | | Buk-Fagus, Czeremcha-Prunus padus, Dereñ jadalny-Cornus mas, G³óg-Crataegus, Jawor-Acer pseudoplatanus, Klon zwyczajny-Acer platanoides, Lipa szerokolistna-Tilia platyphyllos, Oliwnik w±skolistny-Eleagnus angustifolia, Robinia zwyczajna-Robinia pseudoacacia, ¦widwa-Cornus sanguinea, Tarnina-Prunus spinosa, Trzmielina europejska-Euonymus eurpaeus, Wi¶nia ptasia-Prunus avium | 2-3 cm | | A³ycza-Prunus cerasifera, D±b bia³y-Quercus alba, D±b b³otny-Quercus palustris, D±b szkar³atny-Quercus coccinea, Leszczyna-Corylus | 3-4 cm | | D±b czerwony-Quercus rubra, D±b kaukaski-Quercus macranthera, D±b szypu³kowy-Quercus robur, Kasztanowiec zwyczajny-Aesculus hippocastanum, Orzech czarny-Juglans nigra, Orzesznik-Carya | 4-5cm | | Drzewa i krzewy iglaste | |
|---|
| ¯ywotnik-Thuja | 0-0,2 cm | | Modrzew-Larix | 0,5 cm | | Daglezja-Pseudotsuga | 0,7 cm | | Sosny drobnonasienne-Pinus, ¦wierk-Picea | 0,8-1 cm | | Wejmutka-Pinus strobus | 0,8-1,5 cm | | Jod³a-Abies | 1,5 cm |
7. Zabiegi po wysiewie
Pielêgnowanie siewek polega na podlewaniu, cieniowaniu, spulchnianiu powierzchni gleby, ochronie przed przymrozkami oraz chorobami, przy zbyt gêstych wschodach – pikowaniu.
Podlewanie lub zraszanie siewek nale¿y stosowaæ z umiarem, gdy¿ zbytnia wilgotno¶æ gleby powoduje rozwój grzybów, bêd±cych przyczyn± zamierania m³odych ro¶linek [grzyby z rodzajów Botrytis, Fusarium i Pythium]. W pierwszych tygodniach siewki nale¿y spryskiwaæ fungicydami przeciw chorobom zgorzelowym przez nie wywo³ywanym. Najlepiej stosowaæ naprzemiennie kilka ¶rodków z czêstotliwo¶ci± 7-10-dniow± [Kaptan, Miedzian, Benomyl]. Cieniowanie stosuje siê w celu unikniêcia przegrzania siewek – silne nagrzanie powierzchni gleby powoduje uszkodzenia szyjek korzeniowych u styku z powierzchni± ziemi. Pikowanie mo¿na przeprowadzaæ przy pochmurnej pogodzie, po uprzednim podlaniu – pikowaæ najlepiej ro¶liny maj±ce jeszcze li¶cienie, które nie wykszta³ci³y korzeni bocznych.
Osoby zainteresowane w wiêkszej mierze poruszonym tematem zachêcam do siêgniêcia po specjalistyczn± literaturê, znacznie poszerzaj±c± zawarte tu informacje.
Literatura:
1. Hrynkiewicz-Sudnik J., Sêkowski B., Wilczkiewicz M., Rozmna¿anie drzew i krzewów lisciastych, PWN, Warszawa, 2000,
2. Hrynkiewicz-Sudnik J., Sêkowski B., Wilczkiewicz M., Rozmna¿anie drzew i krzewów nagozal±¿kowych, PWN, Warszawa, 1999,
3. Bärtels Andreas, Rozmna¿anie drzew i krzewów ozdobnych, PWRiL, Warszawa, 1982,
4. Mac Carthaigh D., Spethman W. [red.], Krüssmanns Gehölzvermehrung, Parey Buchverlag, Berlin, 2000,
5. Landis T. [red.], Seedling Propagation (Container Tree Nursery Manual, vol. 6), US Department of Agriculture, Agriculture Handbook No 674, US Government Printing Office, Washington, 1999,
6. Woody Plant Seed Manual. Prepared by the Forest Service USA. Department of Agriculture - Miscellaneous Publications No 654, US Government Printing Office, Washington, 1948,
7. Vozzo J.A. [red.], Tropical Tree Seed Manual, US Department of Agriculture, Forest Service, 2002.
opr. Adam £apott
Je¿eli masz na swoim koncie ciekawe opracowanie (nawet je¶li to wypracowanie szkolne) na temat drzew, pochwal siê nim, mo¿e je opublikujemy!
|
