Drzewa i Krzewy - internetowy leksykon przyrodniczy

Przejdź do:

Emisja zanieczyszczeń

Lasy są systematycznie zatruwane związkami chemicznymi znajdującymi się w powietrzu, przede wszystkim dwutlenkiem siarki i tlenkami azotu. Obecnie w Europie wypuszcza się do atmosfery łącznie około 30 milionów ton siarki rocznie. Większość - 80%, pochodzi ze spalania paliw kopalnych, czyli węgla. Każda tona spalanego węgla oznacza 10-60 kg dwutlenku siarki i 5-15 kg tlenków azotu w powietrzu. Polska w 1991 r. Wyemitowała 3 min ton związków siarki, co stawia ją na jednym z pierwszych miejsc w tej konkurencji w Europie. Ze względu na przeważający kierunek wiatrów, przez zachodnią granicę dodatkowo otrzymujemy 1,5 min ton siarki z Niemiec i Czech.

W latach 1987-89 Emisja tlenków azotu w Europie wynosiła 20 mln ton.
Największym źródłem tych gazów w atmosferze są spaliny samochodowe. Polska wypuściła w 1991 r. tylko 1200 tys. ton. Każdy samochód w okresie jego eksploatacji wyrzuca do atmosfery 3-4 razy więcej zanieczyszczeń, niż sam waży.

dwutlenek węgla

tlenki azotu
Źródła emisji gazów tworzących kwaśne deszcze

Zanieczyszczenia emitowane przez ciepłownie, elektrownie, przemysł, gospodarstwa domowe i transport są rozprzestrzeniane przez wiatr. Po drodze przekształcają się w nowe związki, które prędzej czy później opadają i dostają się do gleby i wody. Dwutlenek siarki (SO₂), tlenki azotu (NO_x i węglowodory (C_xH_y) są przykładem zanieczyszczeń dostających się do atmosfery. Część tych związków osadza się na powierzchni ziemi i na roślinach. Określa się to mianem depozycji suchej.

Część dwutlenku siarki i tlenków azotu rozpuszcza się w kropelkach wody w atmosferze, tworząc kwas siarkowy i azotowy, a następnie opada na ziemię. W przypadku kwaśnych opadów - deszczu czy śniegu - mówi się o depozycji mokrej. Zakwaszone środowisko niekorzystnie oddziałuje na organizmy. Stąd bierze się ujemny wpływ kwaśnych deszczów na drzewa, szczególnie iglaste.

Drzewa liściaste, są na ogół mniej wrażliwe na działanie zanieczyszczeń powietrza niż drzewa iglaste, częściowo dlatego, że całkowita powierzchnia ich liści, czyli powierzchnia narażona na działanie zanieczyszczeń, jest mniejsza niż powierzchnia igieł, a częściowo dlatego, że liście opadają co roku i dlatego są pod działaniem niekorzystnych czynników przez krótszy czas niż igły.

Co dzieje się z drzewami pod wpływem zanieczyszczeń powietrza? U świerka widzimy przebarwienie igliwia na żółte, a nawet brązowe, wypuszczanie pędów zastępczych, obumieranie korzeni i ich osłabiony przyrost, słabszą odporność pnia na złamanie, a także zwisające pędy boczne. Zanieczyszczenia powietrza powodują obniżenie odporności drzew na działanie niekorzystnych warunków klimatycznych, szkodników owadzich, grzybów pasożytniczych.
Bezpośrednie działanie suchego opadu dwutlenku siarki, ozonu, czy kwaśnych deszczy powoduje uszkodzenia ochronnej warstwy wosku pokrywającej igły lub uszkodzenie aparatów szparkowych, które regulują transpirację. W rezultacie roślina zbyt szybko traci wodę. Zakwaszenie gleby zmniejsza dostępność potrzebnych roślinie soli mineralnych. Wzrost stężenia trujących metali w roztworze glebowym, np. aluminium, powoduje zabicie grzybów mikoryzowych oraz takie uszkodzenie korzeni, że nie są w stanie sprawnie spełniać swojej funkcji. Powoduje to niedobór wody i soli mineralnych u drzew.

Następuje rozpad chlorofilu (żółte igły) i roślina ma trudności z przeprowadzaniem fotosyntezy. Wszystko to zmniejsza żywotność drzew, a także zmniejsza odporność na choroby i inwazję owadów. Wystarczy teraz jedno lub kilka gorących i suchych lat, a także surowa zima, by „niedożywione” i „spragnione” drzewo zostało zaatakowane przez owady albo pasożytnicze grzyby (u nas osłabione drzewa iglaste atakuje opieńka miodowa). W krótkim czasie następuje śmierć rośliny. Obumierania drzewa nie spowodowało zanieczyszczenie powietrza ani niekorzystny klimat, lecz owady lub pasożytnicze grzyby, które zaatakowały rośliny osłabione przez działanie innych czynników.

na górę^

Wymieranie lasów w Polsce

Do 1991 roku w Polsce zginęło około 13 000 ha lasów. Mimo wielokrotnego odnawiania lasu, około 3,6 tys. ha trwale pozostaje wylesione, ponieważ ponowne Wprowadzenie drzew na te tereny staje się niemożliwe na skutek głębokich uszkodzeń siedliska i zmian warunków ekologicznych.

Najbardziej zagrożonym gatunkiem jest jodła, która wyginęła jako gatunek lasotwórczy w Sudetach, w zachodniej części Karpat, na Śląsku. Niedługo nie będzie słynnej Puszczy Jodłowej w Górach Świętokrzyskich. Znamiona klęski ekologicznej ma zamieranie drzewostanów świerkowych w Sudetach, Beskidzie Śląskim i Żywieckim. Większość żywych świerków ma o połowę zredukowany aparat asymilacyjny W reglu górnym zamierają drzewa wszystkich klas wieku.

na górę^

Świerk jako bioindykator

Świerk jest bardzo wrażliwy na zanieczyszczenia powietrza, dlatego też używa się go jako bioindykatora.

Świerki w warunkach normalnych wymieniają igły co 5-7 lat. Zanieczyszczenia powietrza mogą jednak spowodować przedwczesne opadanie igieł. Gdy ilość trujących zanieczyszczeń jest ciągła, igły starsze opadają w pierwszej kolejności. Stąd liczba roczników igieł obecnych na testowanej gałęzi może być podstawą do wyciągnięcia wniosków o jakości powietrza. Jeśli powietrze jest nieskażone, na gałązkach świerka znajdziemy igły co najmniej pięciu roczników, a igły dziewięcioletnie na takich terenach nie stanowią rzadkości. Natomiast świerki, które mają tylko dwa roczniki igieł, wzbudzają podejrzenie, że rosną na terenie stałego oddziaływania zanieczyszczeń.

na górę^